Trang Thông Tin Điện Tử Huyện Quế Phong        Điện thoại: 0986.639.589 - Email: adminqp@quephong.vn
Văn hoá - Giải trí
Chi tiết
Một số phong tục đón tết của các dân tộc thiểu số Nghệ An
    Cập nhật: 21/02/2015 10:46:37 SA

Nghệ An có số dân gần 3,2 triệu người, đứng thứ 4 cả nước. Các dân tộc thiểu số (DTTS) sinh sống ở Nghệ An bao gồm Thái (10%), Thổ (2,0%), Khơ mú (1,4%), Mông (0,95%), Ơ đu (0,03%) phân bố ở 12 huyện, thị: Kỳ Sơn, Tương Dương, Con Cuông, Quế Phong, Quỳ Châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Anh Sơn, Thanh Chương, Quỳnh Lưu và thị xã Thái Hoà. Đặc trưng văn hóa của đồng bào DTTS Nghệ An khá độc đáo và đa dạng, trong đó có phong tục đón tết cổ truyền. Cổng TTĐT xin được giới thiệu cùng bạn đọc một số nét độc đáo trong phong tục đón tết cổ truyền của các DTTS Nghệ An.


Mâm cỗ của người Thái

* Dân tộc Thái:  Chiếm số đông trong cộng đồng các DTTS Nghệ An, người Thái xưa kia đón tết hầu như suốt cả mùa. Đầu tiên là Tết Cơm Mới, sau khi lúa ở trên nương đã chín vàng họ giết trâu, mổ lợn, lấy lúa mới đồ xôi nếp để cúng lễ. Mọi nhà đều tổ chức ăn uống vui vẻ. Sau tết cơm mới là tết mừng nhà mới (tết uống rượu), rồi đến tết ông Táo, tết đón sấm đầu năm, tết Síp Sí (14/7 âm lịch), tết độc lập (2-9)… Ngày nay, đồng bào Thái chỉ đón cái tết duy nhất là Tết nguyên đán.

Đối với người Thái, vào những ngày cận tết, nhà nhà, người người nô nức chuẩn bị quần áo, đồ ăn, và các trò chơi dân gian. Thường 25 tháng Chạp là phiên chợ cuối cùng lớn nhất trong năm, sau đó là nghỉ ngơi chơi Tết. Sáng ngày 27 hoặc 28 tháng Chạp, ông trưởng bản chủ trì tổng vệ sinh cho cả bản. Tối 29 nhà nhà bắt đầu gói bánh chưng và sáng 30 nhà nhà luộc bánh trưng.

Người Thái thường gói hai loại bánh chưng màu đen và màu trắng. Để làm bánh màu đen, họ đốt rơm lên, lấy tro giã lẫn gạo nếp rồi sàng sạch muội tro mà vẫn giữ lại màu đen. Nhiều nơi không cho nhân bánh vì người ta quan niệm hương vị của Tết ở trong bánh chưng chủ yếu thể hiện ở hương vị của lá dong, và đó cũng là cái chủ yếu để dâng lên tổ tiên (ma nhà).
Ngày 30 Tết, theo tục lệ, tất cả các thành viên trong gia đình đều đi gội đầu. Tục lệ này mang ý nghĩa tống tiễn những điều không may mắn trong năm cũ, nghênh đón niềm vui, hạnh phúc trong năm mới sắp đến. Tiếp theo đó là lễ mặc áo váy mới. Đối với phụ nữ, trang phục sẽ có màu sắc sặc sỡ hơn ngày thường, đặc biệt là mặc áo Thái dài và đeo thêm một số đồ trang sức khác. Trước đây, đồng bào Thái có tục gọi hồn, làm vía cho các thành viên trong gia đình vào tối 28, 29 hoặc 30. Người ta thịt hai con gà, một con gà để cúng tổ tiên, một con gà dùng để gọi hồn cho mọi người trong nhà. Để gọi hồn, ông Mó lấy của mỗi người một chiếc áo, bó lại một đầu với nhau, vắt lên vai, tay thầy cầm một thanh củi đang cháy, rồi mang ra đầu làng gọi hồn hai ba lần, sau đó về chân cầu thang lại gọi một lần nữa. Xong việc, ông Mó đích thân buộc một sợi chỉ đen vào cổ tay mỗi thành viên gia đình để trừ tà, sợi chỉ đó phải để tự đứt, nếu dứt đứt thì chủ nhân dễ bị ốm hoặc gặp chuyện không hay.

Trong đêm giao thừa, người lớn ngồi quây quần bên bếp lửa để chào đón những giây phút quan trọng, sự chuyển giao của năm cũ sang năm mới và chú ý nghe ngóng xem trong đêm ấy, con gì kêu trước để định đoán thời tiết. Nếu như con nai rừng kêu trước thì sang năm mới sẽ làm ăn khó. Nếu như con mèo mà kêu trước thì sang năm mới sẽ loạn cọp (hổ)… Còn các chàng trai, cô gái tiếng trống chiêng, tiếng hát giao duyên vẫn vang lên đều đặn trong đêm giao thừa. Người Thái có tục giữ lửa bếp trong suốt đêm giao thừa. Đồng bào quan niệm rằng nếu bếp lửa mà tắt thì năm mới sẽ gặp phải nhiều điều không may mắn.

Trước đây đồng bào Thái có tục lấy nước cầu may. Nước đối với người Thái là mang đến sự tốt lành, thịnh vượng, nuôi sống muôn loài. Việc lấy nước phải được thực hiện trước khi gà gáy canh 1. Nếu như lấy nước mà gà đã gáy rồi thì sẽ không còn ý nghĩa. Nước để lấy là nước suối, nhưng nếu ai lấy được nước ở đầu nguồn của con suối thì sẽ càng mát trong, thanh khiết hơn. Người Thái quan niệm, lấy nước suối ở đầu nguồn về uống và rửa mặt, trong những giây phút đầu tiên của năm mới thì sẽ được thanh khiết như nguồn nước suối và cả năm đó họ cùng gia đình sẽ luôn mạnh khỏe, gặp nhiều may mắn.

Sau nghi lễ lấy nước cầu may, các thành viên trong gia đình bắt tay vào công đoạn chuẩn bị mâm cỗ ngày Tết. Người Thái lấy thủ và bốn chân lợn làm đồ cúng, cùng với đó là nhưng món ăn và các loại bánh truyền thống như thịt giàng, bánh chưng… Mâm cúng thường có từ 2-3 mâm, mâm đặt trên cao là để cúng tổ tiên nhà chồng, còn mâm thấp hơn cúng tổ tiên nhà vợ, mâm thứ ba là cúng các thần trong nhà như thần bếp, thần thổ dưới chân cầu thang… và những vong hồn của những người chết oan, chết trẻ, chết nơi đầu đường xó chợ. Bữa cơm Tết của người Thái có một món không thể thiếu, đó là cá, với các món nướng, chua, khô. Con cháu cùng quây quần bên mâm cỗ Tết, người lớn tuổi nhất trong gia đình sẽ nói những lời chúc tốt đẹp, mong con cháu gặp nhiều may mắn. Người Thái kiêng vứt lá dong xuống gậm sàn, kiêng quét nhà vào ngày mùng một Tết. Ngày mồng một tết, bố mẹ, hay chủ nhà không ra khỏi nhà chờ con rể đến chúc phúc. Tối ngày mùng một hay mồng hai họ đã làm lễ tạ. Đối với đồng bào dân tộc Thái hết sức giữ gìn lời ăn tiếng nói, không chửi mắng nhau, không nói năng tục tằn thô lỗ, không đòi nợ nhau, không nói xấu nhau...

Vào ngày đầu năm, họ không quên đem dao, rựa vừa đi ra đường vừa phát quang để thông thoáng cho năm mới. Vui nhất trong những ngày Tết là hội “phọn cồng, phọn cóng” nổi tiếng, người dân tha hồ vui chơi nhảy sạp, tung còn trong tiếng cồng, tiếng chiêng rộn rã. Hội vui thường kéo dài cho đến rằm tháng giêng mới mãn.

* Dân tộc Khơ mú:  Phong tục đón Tết của người Khơ mú khá độc đáo và đặc sắc. Điểm nổi bật trong ngôi nhà của đồng bào trong dịp tết đó là hai bàn thờ: Bàn thờ ma nhà và bàn thờ thổ công được trang hoàng lộng lẫy, sặc sỡ, các loại giấy màu đỏ được trang trí khắp khu vực bàn thờ trong những ngày tết.


Người Khơ mú mổ lợn ngày Tết

Theo tập quán truyền thống, đêm 30 tết, sau giao thừa, nhà nào cũng mổ một con gà trống thiến để xem chân gà với quan niệm dự đoán những điều may rủi cho năm mới của gia đình. Những người cao tuổi nhất trong nhà sẽ đảm nhiệm việc thăm chân gà với những nguyên tắc xem chân gà truyền thống, để cầu mong một năm mới ấm no, hạnh phúc. Cũng giống như đồng bào Thái, các cụ già trong gia đình thường nghe trong lúc đi ngủ từ đêm giao thừa đến sáng xem con vật gì sẽ kêu trước. Người dân cho rằng sau đêm giao thừa, nếu con gà kêu trước thì năm đó sẽ mất mùa vì gà lúc nào cũng ăn. Nếu lợn hay chó kêu trước, đồng bào quan niệm năm đó sẽ được mùa và no đủ vì chó thì sang, lợn thì sung túc. Nếu năm đó con mèo kêu trước thì sẽ có nhiều chuột đến phá nương rẫy của đồng bào.

Tục lấy nước vào buổi sáng là một tập quán độc đáo, cách ứng xử của người dân với môi trường và các quan niệm về vai trò nước trong cuộc sống. Sáng sớm tinh mơ ngày mồng một tết, bà chủ gia đình là người dậy thật sớm và địu ống bương ra khe lấy nước mới. Theo quan niệm dân gian, trong năm mới người dân phải dùng nước mới để lấy may. Bà chủ nhà địu nước mới về trước tiên cho mỗi người trong gia đình uống một ngụm nước nhỏ để lấy may, sau đó mọi người đều rửa mặt và chân tay bằng nước mới. Nếu gia đình nào không đi lấy nước mới trong ngày đầu năm, người ta cho rằng cả năm đó gia đình ấy sẽ không gặp may mắn, năm mới làm ăn không tốt đẹp như năm cũ.

Trong ngày mồng một đầu năm, người xông nhà có vai trò đặc biệt quan trọng đối với mỗi gia đình người Khơ mú. Người có vía dữ hoặc là nữ giới đến xông nhà thì cả năm đó gặp xui xẻo. Chính vì vậy mà người xông nhà thường được người dân lựa chọn, chuẩn bị trước và nhất thiết người xông nhà đó phải là nam giới. Cũng với quan niệm như vậy, trong ngày mồng một đầu năm, đồng bào kiêng những người làng này sang làng khác chơi hay chúc tết vào ngày đầu năm, đồng bào cho rằng nếu đi sang làng khác vào ngày đầu năm thì mọi của cải trong làng sẽ đi theo, làm cho bản làng mình sẽ đói kém trong suốt năm đó.

Trong ngày tết cổ truyền, mỗi gia đình đều phải mổ một con lợn dù to hay nhỏ để cúng tổ tiên. Lợn cúng tổ tiên và ma nhà của đồng bào Khơ mú không mổ trước tết mà tùy thuộc vào từng gia đình và những kiêng kị mà họ sẽ mổ lợn cúng vào ngày mồng một, mồng hai hay mồng ba tết. Khi mổ lợn, gia chủ mời dân làng tới dự và ăn tết cùng gia đình. Đây là dịp gia chủ cảm ơn bà con lối xóm trong một năm đã giúp đỡ gia đình và là dịp để mời dân làng uống rượu.

Sau ngày mồng một, dân làng đi chúc tết nhau và tới dự lễ mổ lợn cúng và ăn tết tại các gia đình, theo tập quán con cháu cùng bố mẹ đi chúc tết và mừng thọ ông bà, đáp lại ông bà thường mừng mỗi cháu một đôi bánh chưng lấy may cùng với các lời chúc phúc, dặn dò con cháu luôn luôn ngoan ngoãn nghe lời người lớn và ông bà. Do vậy, trong ngày tết, đồng bào Khơ mú thường làm rất nhiều bánh chưng để mừng tuổi con cháu, bánh chưng của đồng bào thường được gói từ sau ngày mồng một tết sau khi đã mổ lợn cúng để lấy thịt lợn làm nhân bánh. 
Đồng bào ăn tết cổ truyền cho tới rằm tháng giêng mới kết thúc. Vào ngày này (15 tháng giêng âm lịch) gia đình làm lễ “đuổi ma” về rừng và kết thúc tết cổ truyền, bàn thờ được dỡ bỏ và từ hôm sau mọi người lại bắt đầu các công việc thường ngày bận rộn với nương rẫy, ruộng vườn. Vào ngày kết thúc lễ tết cổ truyền, người dân kiêng đi chơi, kiêng ra đường với quan niệm đây là ngày các gia đình thả ma về rừng, tiễn biệt các cụ tổ tiên sau khi đã mời về ăn tết, do đó người dân sợ ra đường vì cho rằng sẽ gặp ma sau khi đã kết thúc những ngày chơi xuân ăn tết tại trần gian…

* Dân tộc Mông: Tết của người Mông khác lắm, họ đón Tết vào ngày 30/11 âm lịch hàng năm (trước Tết cổ truyền của người Kinh một tháng) và ăn trong mấy ngày liền.

Công việc chuẩn bị đón Tết của người Mông cũng giống người Kinh, họ chuẩn bị cho Tết vào trước ngày 30/11 âm lịch, sửa sang, thay mới ban thờ và làm bánh dầy (thay vì người Kinh làm bánh chưng). Trước khi làm lễ cúng tổ tiên, từng dòng họ trong bản phải chặt được 01 cây to cao mang về dựng ở cuối làng nơi có đủ mặt bằng cho cả họ tập trung lại và đan cỏ tranh thành hai sợi dây dài trang trí vòng tròn trên cây. Đây được gọi là lễ “Sầu su” tổ chức vào ngày cuối cùng âm lịch của tháng 12 dương lịch. Tại lễ “Sầu su” thầy mo một tay cầm 01 con gà trống to của trưởng họ, 01 tay cầm bó lá tre (sau khi đã quét đuổi tà ma ở từng gia đình) được cột bằng sợi chỉ đỏ đứng cúng dưới gốc cây, với ý nghĩa: Xua đuổi những điều không may của năm cũ qua đi và cầu năm mới mang đến những điều tốt đẹp cho cả dòng họ. Cúng xong thầy mo dẫn đầu cả họ đi vòng quanh cây to cho đến khi đủ 05 vòng tiến, 04 vòng lùi thì dừng lại, thầy mo cắt cổ con gà thả xuống đất cho tiết vương xung quanh cây cao đã dựng. Lễ phải được tổ chức xong trước khi mặt trời lặn, sau khi xong lễ cử một vài thanh niên trong họ chặt đổ cây, chặt nhỏ dây tranh đem đi vứt ở cuối làng. Sau đó ai về nhà đó làm thịt gà và chuẩn bị cho 01 người 01 quả trứng gà sống để làm vía cho cả nhà “gọi tất cả các hồn, vía về ăn tết” sau đó mới cúng tổ tiên tại nhà, giống như lễ đón giao thừa của người Kinh.

Ban thờ của người Mông độc đáo và mang đậm bản sắc dân tộc, thể hiện nét độc đáo, giản dị như cuộc sống của họ. Ban thờ để chính giữa hướng đường, chỉ với một tờ giấy trắng tự làm ra, dán lên tường cùng các hình thù trang trí, biểu tượng cho sức khỏe. Mỗi lần thắp hương cúng tổ tiên, người Mông đem bàn gỗ ra để các vật thờ lên trên đó, ngoài con gà, 2 chiếc bánh dầy và một ít hoa quả, họ còn thờ cái cuốc, xẻng, rìu, súng săn chuột… (những vật dụng giúp họ trong sản xuất, săn bắn). Người Mông quan niệm những vật dụng đó cũng như con người, cũng phải để nó nghỉ, có vậy năm sau nó mới có sức khỏe để cày, bừa, săn nhiều chuột, giúp con người khỏi bị đói rét. Ngoài ra, người Mông còn thờ 2 bếp chính, thắp hương liên tục 3 ngày để thần bếp giúp họ luôn giữ ngọn lửa, xua đuổi tà ma và thú dữ. Những vật dụng dùng để thờ thường là những thứ mà chính tay người Mông làm ra…. Anh Xồng Vả Súa- Chủ tịch UBND xã Mường Lống (Kỳ Sơn) cho biết: Trong dịp Tết cổ truyền, người Mông luôn thờ ma nhà và những vật dụng giúp họ sinh sống, phát triển.

Tết của người Mông cũng là dịp để các đôi trai, gái tìm hiểu nhau.  Trong các ngày tết nam thanh, nữ tú trưng diện những bộ quần áo mới và diện các đồ trang sức đẹp, tổ chức thành từng tốp ném còn “pó po”, đánh gụ “đầu tu lu”, đánh cầu tự chế bằng lông gà “đầu tỳ kay”; hát “Cự xia”, “Lù tẩu” giữa các cặp trai gái thổ lộ tâm tình, tình yêu đôi lứa; từ đó mà trong dịp tết nhiều đôi trai gái đã nên duyên vợ chồng. Từ sáng sớm nam nữ tập trung tại một địa điểm rộng để chơi trò ném pao, chàng trai ném quả pao về hướng cô gái mà mình thích, nếu cô gái đó thích thì bắt lấy, coi như đó là sự đồng ý. Ngược lại, nếu cô gái nào yêu một chàng trai thì cũng làm như vậy. Trò chơi ném quả pao diễn ra trong 10 ngày liên tiếp, lúc nào mệt, đói thì nghỉ. Đến tối, họ lại tập trung chơi trò ném quả lông, y như trò chơi ném quả vải, 2 trò này giống nhau về cách chơi, chỉ thay đổi vật để ném. Nhiều đôi trai, gái trong bản lên duyên vợ chồng cũng nhờ vào Tết cổ truyền và những trò chơi mang đậm bản sắc dân tộc.

Người Mông rất mến khách, họ quan niệm nếu Tết có khách lạ đến chơi thì cả năm đó họ gặp may mắn, nên đón tiếp rất chu đáo, mời ăn, mời rượu và mời ngủ tại nhà. Trước khi khách ra về người Mông còn mừng tuổi cho 2 chiếc bánh dầy tự tay họ làm ra.

* Dân tộc Thổ: Khác với các dân tộc khác, mọi công việc của gia đình đều kết thúc vào ngày 25 tháng Chạp để tổ chức lễ cúng gia tiên cuối năm “Khắp ấn”. Lễ cúng cũng đơn giản chỉ 01 cỗ xôi, gà, rượu để báo với tổ tiên “Hôm nay là ngày cuối năm, con cháu đã chuẩn bị các đồ lễ tết đầy đủ, xin phép được tạo mộ, chỉnh trang nhà cửa, bàn thờ tổ tiên”.

Vào đêm 30 tháng Chạp, người Thổ sửa soạn 01 cỗ xôi gà, trà, rượu, tùy điều kiện từng gia đình bổ sung thêm thịt trâu, thịt bò, hoa quả, kẹo, bánh (không có bánh chưng) đặt lên bàn thờ để cúng mời tổ tiên về ăn tết cùng con cháu. Sáng mồng một tổ chức ăn tết, có: xôi, gà và chuẩn bị được cái gì thì đặt lên bàn thờ cúng gia tiên, sau lễ cúng cả gia đình xum vầy, tổ chức ăn tết chúc phúc cho nhau.

Khác với các DTTS khác, người Thổ chỉ mời một số người cao niên, trưởng họ, người uy tín trong làng đến ăn tết cùng gia đình chứ không mời đại trà cả làng. Một điểm khác nữa là đến sáng mồng hai người Thổ mới dâng lên tổ tiên các loại bánh chưng, bánh tét, bánh rán… thay mâm cỗ xôi gà. Đến sáng mồng ba tết thì soạn 01 mâm xôi gà để cúng tiễn tổ tiên trở về chốn cũ.

Sau lễ cúng tổ tiên ngày mồng ba tết, người Thổ mới bắt đầu tổ chức các hoạt động dân gian truyền thống của mình như: Ném còn, chơi đu, hát đối, đánh cồng chiêng, đi thăm hỏi chúc phúc cho nhau ở trong làng ..., Đây cũng là điểm khác so với các DTTS khác tổ chức đánh cồng chiêng, hát đối, nhảy múa trong ngày tết của gia đình.
                                                                                                

Tác giả bài viết: Vi Hợi - Phó Chủ tịch UBND huyện Tương Dương
Nguồn tin: Cổng Thông Tin Điện Tử Nghệ An
Tag:
Tin liên quan
Các ngày Tết quen thuộc của người Thái Nghệ An - (19/02/2015, 12:42:27 SA)
Hương vị tết rẻo cao - (18/02/2015, 12:51:45 CH)
Lung linh Đêm hội sắc xuân miền Tây Nghệ An - (06/02/2015, 10:38:11 CH)
Bản sắc văn hóa là động lực phát triển - (06/02/2015, 01:05:45 CH)
Những món ăn độc đáo người Thái Quế Phong, Nghệ An - (03/02/2015, 05:46:59 CH)
Cơm lam: Đặc sản đất Quế Phong - (03/02/2015, 05:21:15 CH)
Xứ Nghệ sản sinh ra kho tàng văn hóa dân gian phong phú (*) - (01/02/2015, 11:54:38 SA)
Lễ vinh danh dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh - (31/01/2015, 09:36:36 CH)
Ngắm vẻ đẹp gợi cảm của Tân Hoa hậu Hoàn vũ 2015 - (26/01/2015, 09:25:36 CH)
Những màn "đua xe" trên lưng chừng núi của trẻ em H’Mông Quế Phong - (07/01/2015, 12:08:32 CH)

Video Clip

Facebook

Bản Đồ Hành Chính